Ngày 11/12/2025, Quốc hội đã thông qua Nghị quyết sửa đổi, bổ sung một số điều của Nghị quyết 98/2023/QH15 ngày 24/6/2023 của Quốc hội về thí điểm một số cơ chế, chính sách đặc thù phát triển Thành phố Hồ Chí Minh. Đây được xem là chìa khóa để tháo gỡ điểm nghẽn, mở ra những cơ hội bứt phá cho thành phố trong thời gian tới.

Nhiều cơ chế vượt trội đặc biệt

Nghị quyết mới được xây dựng trên cơ sở yêu cầu phát triển thực tiễn của thành phố hiện nay khi một số cơ chế hiện hành trong Nghị quyết 98/2023/QH15 bộc lộ những hạn chế nhất định, không phát huy hết được tiềm năng và thế mạnh vượt trội nhất là sau khi hợp nhất ba địa phương-một thành phố được kỳ vọng là siêu đô thị mang tầm quốc tế.

Với nghị quyết mới này, thành phố có nhiều cơ chế đặc biệt trong đó đáng chú ý là vấn đề về quy hoạch, các cơ chế về Khu Thương mại tự do (FTZ), cơ chế phát triển đô thị định hướng giao thông công cộng (TOD), về thu hút mạnh mẽ nhà đầu tư chiến lược… Nghị quyết mới cũng thể hiện rõ sự phân cấp mạnh, phân quyền sâu nhằm tăng tính chủ động, sáng tạo và tự chịu trách nhiệm của Thành phố Hồ Chí Minh. Đây là bước tiến quan trọng để xây dựng một mô hình quản trị đô thị hiện đại, tinh gọn, hoạt động nhanh, nhạy hơn, hạn chế tối đa tình trạng “chờ đợi hướng dẫn”. Cụ thể như cơ chế chỉ lập một quy hoạch tổng thể thành phố trên cơ sở cụ thể hóa các nội dung quy hoạch cấp quốc gia, quy hoạch vùng và tích hợp, lồng ghép các nội dung của quy hoạch thành phố và điều chỉnh quy hoạch chung thành phố. Đây được xem là cơ chế rất quan trọng, rút ngắn thời gian từ 1-2 năm triển khai thực hiện các dự án đầu tư trong và ngoài nước.

Đối với các cơ chế về Khu Thương mại tự do (FTZ), là cơ chế đặc thù mới và FTZ không chỉ là một khu vực kinh tế mà còn là một đặc khu thể chế hoàn chỉnh cho phép thử nghiệm các chính sách vượt trội về thương mại, tài chính, logistics, công nghệ cao, trung tâm R&D và dịch vụ chất lượng cao. Với các ưu đãi thuế vượt trội, FTZ đang được kỳ vọng không chỉ tạo ra sức hút lớn với nhà đầu tư mà còn có thể trở thành “động cơ tăng trưởng mới” cho kinh tế thành phố, góp phần định vị lại vai trò của Thành phố Hồ Chí Minh trên bản đồ thương mại quốc tế; tăng năng lực cạnh tranh của thành phố so với các trung tâm kinh tế trong khu vực như Singapore, Kuala Lumpur hay Bangkok. Đó cũng là bước chuyển từ mô hình tăng trưởng dựa vào công nghiệp-dịch vụ truyền thống sang mô hình tăng trưởng dựa vào tri thức, công nghệ và giá trị gia tăng cao.

Hay như cơ chế về phát triển đô thị định hướng giao thông công cộng (TOD) với những điểm mới vượt trội không chỉ giải quyết vấn đề quy hoạch và phát triển đô thị mà còn khai thác hiệu quả quỹ đất để huy động vốn đầu tư cho cơ sở hạ tầng.

Theo các đánh giá, Thành phố Hồ Chí Minh cần huy động từ 8 đến 12 tỷ USD mỗi năm để thực hiện các dự án chiến lược, trong khi ngân sách thành phố mới chỉ đáp ứng được khoảng 30% nhu cầu này. Việc mở rộng các cơ chế tài chính, đặc biệt là cơ chế vốn hóa đất đai gắn với phát triển đô thị theo định hướng giao thông, cho phép thành phố sử dụng 100% nguồn thu từ đất đai để đầu tư cho giao thông công cộng, sẽ tạo ra bước đột phá quan trọng. Đây là cách tiếp cận mà nhiều siêu đô thị trên thế giới đã áp dụng để huy động nguồn lực khổng lồ mà không làm tăng nợ công.

Nghị quyết mới cũng đơn giản hóa quy trình quy hoạch, trình tự, thủ tục đăng ký và lựa chọn nhà đầu tư chiến lược. Đồng thời, bổ sung 11 nhóm dự án ưu tiên thu hút nhà đầu tư chiến lược, tập trung vào các dự án đầu tư lớn, mang tính dẫn dắt trong phát triển hạ tầng giao thông, du lịch, đô thị, logistics, bảo vệ môi trường. Điều này là vô cùng cần thiết bởi thực tiễn phát triển thành phố đang rất cần những “doanh nghiệp đại bàng” đặc biệt là hiện nay thành phố đang chuyển từ mô hình tăng trưởng theo chiều rộng sang phát triển theo chiều sâu, dựa trên đổi mới sáng tạo, kinh tế số và kinh tế xanh.

Cần chủ động vượt qua thách thức

Những cơ hội lớn đã rõ nhưng thực tế Thành phố cũng đang đặt ra những thách thức không nhỏ. Một trong những rủi ro đáng lưu tâm nhất là năng lực của bộ máy ở các cấp chưa đồng đều. Phân quyền mạnh mà không nâng cao năng lực cán bộ, không có cơ chế giám sát và trách nhiệm giải trình thì rất dễ dẫn đến sai sót, lạm quyền, hoặc trong trường hợp ngược lại, là tình trạng “sợ trách nhiệm”, né tránh quyết định vì lo rủi ro pháp lý. Đây là bài học thực tiễn từ nhiều địa phương trong thời gian qua, khi quyền được mở nhưng không dám sử dụng. Vì vậy, việc bảo vệ cán bộ dám nghĩ, dám làm, dám chịu trách nhiệm vì lợi ích chung là yêu cầu bắt buộc, phải được đưa vào quy định một cách rõ ràng, có thể vận hành trong thực tiễn, để cán bộ mạnh dạn phát huy quyền hạn được giao.

Bên cạnh đó, thách thức còn nằm ở sự chênh lệch trình độ phát triển giữa khu vực nội đô hiện hữu và các vùng mới sáp nhập. Sự khác biệt về hạ tầng, mức độ phát triển đô thị, chất lượng dịch vụ công, năng lực bộ máy dễ dẫn đến bất bình đẳng trong hưởng thụ các lợi ích phát triển. Nếu không có quy hoạch tích hợp, không có chính sách điều phối và phân bổ nguồn lực hợp lý, có thể hình thành xu hướng phát triển lệch giữa trung tâm và khu vực ven đô, giữa các khu vực có lợi thế sẵn có và các vùng mới sáp nhập. Phát triển siêu đô thị không thể chỉ tập trung vào khu trung tâm mà phải bảo đảm lan tỏa cơ hội và lợi ích đến cả vùng ngoại vi, từ giao thông, trường học, bệnh viện đến việc làm và dịch vụ công.

Thêm nữa, việc phát triển nhanh, đặc biệt trong lĩnh vực đất đai và hạ tầng, luôn tiềm ẩn nguy cơ bị lợi dụng để trục lợi nếu thiếu cơ chế minh bạch, giám sát chặt chẽ. Rủi ro này càng lớn khi quyền tự chủ tài chính, quyền khai thác đất đai, quyền phê duyệt dự án được mở rộng. Vì vậy, phải có một hệ thống giám sát độc lập, trách nhiệm giải trình rõ ràng, quy trình công khai và minh bạch ở tất cả các cấp. Minh bạch là “hàng rào an ninh thể chế” quan trọng nhất để phòng ngừa lợi ích nhóm và bảo vệ sự trong sạch của bộ máy.

Tương lai của thành phố sẽ phụ thuộc vào cách chúng ta sử dụng quyền lực mới, cách chúng ta xây dựng con người và bộ máy mới, và cách chúng ta giữ được sự minh bạch, kỷ cương trong từng quyết sách. Nếu tận dụng đúng, Thành phố Hồ Chí Minh có thể bước vào giai đoạn phát triển mạnh mẽ nhất trong nhiều thập niên, trở thành nguồn lực, điểm tựa và niềm tự hào của quốc gia trong thời kỳ mới. Nếu lạm dụng hoặc thiếu kiểm soát, những cơ hội lớn này có thể trở thành thách thức, thậm chí rủi ro cho cả thành phố và đất nước.

Cơ chế đặc thù mới dành cho thành phố đã rất rõ ràng và giờ là lúc thành phố đưa vào thực tiễn vận hành để khai thác lợi thế này sao cho hiệu quả. Thành phố cũng đã có những triển khai bước đầu và giao cho các sở, ngành phụ trách từng nội dung cụ thể. Đồng chí Nguyễn Văn Được, Chủ tịch Ủy ban nhân dân thành phố cho rằng, thành phố xác định các cơ chế, chính sách đặc thù vượt trội chỉ là công cụ, là điều kiện cần; để thành phố phát triển đúng kỳ vọng trên cơ sở triển khai hiệu quả các cơ chế chính sách thì phụ thuộc vào hành động của đội ngũ cán bộ, công chức. Đội ngũ cán bộ công chức phải chủ động nghĩ, chủ động làm, biết làm, dám chịu trách nhiệm. Có như thế, những cơ chế mới sẽ góp phần giải quyết được các điểm nghẽn của thành phố và huy động được nguồn lực, kiến tạo động lực phát triển mới, đưa thành phố phát triển xứng tầm.