PGS.TS Phạm Văn Dương, Trưởng phòng Nghiên cứu Bảo tàng, Cục Quản trị, Văn phòng Trung ương Đảng, cho biết dự án hiện đang ở giai đoạn khởi đầu. Với mục tiêu hoàn thành vào năm 2030, chúng ta có khoảng 5 năm để xây dựng hoàn toàn mới một bảo tàng quy mô quốc gia, phản ánh trọn vẹn 100 năm lịch sử của Đảng gắn liền với lịch sử dân tộc.
Khối lượng di sản, tư liệu, hiện vật liên quan đến lịch sử Đảng là rất lớn, phân tán ở nhiều cơ quan, bảo tàng, địa phương và đặc biệt là trong nhân dân. Trong khi đó, yêu cầu đặt ra đối với Bảo tàng không chỉ là đầy đủ về mặt tư liệu, mà còn phải có chiều sâu khoa học, sức hấp dẫn về mặt trưng bày và khả năng tiếp cận công chúng rộng rãi.
Ở góc nhìn quốc tế, PGS-TS Frank Proschan, chuyên gia bảo tàng học người Mỹ, cố vấn cho dự án, nhận định: tại nhiều quốc gia, việc xây dựng một bảo tàng có tầm vóc tương tự thường kéo dài từ 16 đến 25 năm. Việc nén toàn bộ quá trình đó trong 5 năm là một thách thức rất lớn, không chỉ về tiến độ mà còn về tư duy khoa học và phương pháp tiếp cận lịch sử.
Theo các chuyên gia, thách thức không chỉ nằm ở việc tránh trùng lặp với những bảo tàng khác đang hiện có ở Việt Nam, mà ở cách tiếp cận và cách kể câu chuyện lịch sử. Những sự kiện, mốc son có thể đã quen thuộc với đông đảo công chúng, nhưng nếu được tiếp cận từ góc nhìn của mỗi người, từ những trải nghiệm cụ thể trong đời sống xã hội, lịch sử sẽ trở nên gần gũi và giàu sức thuyết phục hơn. Vì thế, các chuyên gia về nội dung, sưu tầm của dự án mong muốn kêu gọi nhân dân mọi tầng lớp hiến tặng hiện vật cho Bảo tàng.
Vì thế, ngay từ khi khởi động dự án, nhằm huy động sự hưởng ứng và tham gia góp sức của công chúng rộng rãi, Ban Tuyên giáo và Dân vận Trung ương đã ban hành Kế hoạch 74, phát động cuộc vận động tuyên truyền, sưu tầm, giao nộp, hiến tặng tài liệu, tư liệu, hiện vật phục vụ xây dựng Bảo tàng Đảng Cộng sản Việt Nam.
Theo PGS.TS Phạm Văn Dương, đây là cuộc vận động hoàn toàn tự nguyện, không mang tính áp đặt hành chính. Các cơ chế pháp lý đang được xây dựng để bảo đảm quyền lợi chính đáng của người dân, thông qua các hình thức hiến tặng, ký gửi hoặc mua lại hiện vật có giá trị, kèm theo những cam kết rõ ràng về bảo quản, trưng bày và khai thác.
Sự tin tưởng và đồng thuận của nhân dân được xem là yếu tố quyết định để Bảo tàng thực sự trở thành không gian chung của xã hội.
Với sự tham gia của các chuyên gia lịch sử, bảo tàng, nhà nghiên cứu và nhà khoa học, dự án Bảo tàng đang gấp rút xây dựng và triển khai đề cương nội dung trưng bày.
PGS.TS Nguyễn Văn Huy, một trong những người tham gia Hội đồng cố vấn, cho biết, để xây dựng được nội dung trưng bày phong phú, hiện đại và có tính tương tác cao để tiếp cận công chúng một cách gần gũi nhất, phần tìm kiếm hiện vật và xây dựng phương án “kể chuyện” của bảo tàng phải hết sức bài bản và khoa học. Sứ mệnh cốt lõi của bảo tàng là giúp người xem kết nối với quá khứ thông qua hiện vật gốc. Đôi khi, chính những hiện vật rất nhỏ bé lại có khả năng kể những câu chuyện lớn.
Có rất nhiều những vật dụng sinh hoạt, nhìn qua có vẻ rất bình thường, nhưng lại gắn với bối cảnh quan hệ quốc tế, kinh tế, thương mại trong từng giai đoạn lịch sử - tất cả đều có thể trở thành điểm khởi đầu cho những câu chuyện sâu sắc về sự vận động của đất nước. Lịch sử 100 năm của Đảng không tách rời cuộc sống thường ngày của hàng triệu con người. Những hiện vật cá nhân - từ lá đơn xin vào Đảng, cuốn sổ ghi chép, bức thư từ hậu phương gửi ra tiền tuyến, đến tấm thẻ đảng được gìn giữ qua nhiều năm - đều là những hiện vật mà cán bộ của Bảo tàng tìm kiếm.
Chính những hiện vật tưởng chừng bình dị ấy, khi được đặt trong bối cảnh lịch sử, lại mang sức nặng lớn về ý nghĩa và cảm xúc, giúp công chúng nhận diện lịch sử không chỉ qua các văn kiện, nghị quyết, mà qua những trải nghiệm cụ thể của con người.
Theo ông, trong mỗi gia đình Việt Nam đều có thể đang lưu giữ những “mảnh ghép lịch sử” như vậy. Việc vận động nhân dân cùng tham gia sưu tầm, hiến tặng hiện vật chính là cách để lịch sử Đảng được tái hiện đầy đủ và chân thực hơn.
TS Phạm Văn Dương cũng cho biết, theo thống kê, hiện có khoảng 20.000 hiện vật liên quan đến lịch sử Đảng đang được lưu giữ tại các bảo tàng trung ương, địa phương và các bộ, ngành. Tuy nhiên, phần quan trọng và sinh động nhất của lịch sử lại đang nằm trong đời sống của nhân dân.
Bảo tàng Đảng Cộng sản Việt Nam được định hướng xây dựng theo quan điểm hiện đại, ứng dụng công nghệ tiên tiến, tăng cường tính tương tác và kết nối. Không gian trưng bày không chỉ truyền tải thông điệp của Đảng đến công chúng, mà còn tạo điều kiện để người dân chia sẻ câu chuyện của chính mình.
PGS-TS Frank Proschan - cố vấn của dự án, từng có nhiều năm làm việc trong hệ thống Bảo tàng Smithsonian của Hoa Kỳ chia sẻ, bảo tàng cần trở thành không gian cởi mở, nơi công chúng với những góc nhìn khác nhau đều cảm thấy được chào đón và tôn trọng. Ngay cả những góc nhìn đa chiều, nếu được đặt trong khuôn khổ đối thoại văn minh, cũng có thể góp phần làm phong phú thêm nhận thức lịch sử. Ông cũng tin tưởng vào đội ngũ chuyên gia bảo tàng tại Việt Nam và sự phát triển, ứng dụng công nghệ hiện nay hoàn toàn có thể đáp ứng các tiêu chí đề ra.
Dự kiến, nội dung trưng bày của Bảo tàng sẽ được xây dựng theo 7 phần, bám sát tiến trình lịch sử đất nước dưới sự lãnh đạo của Đảng. Từ nay đến đầu năm 2026, Bảo tàng sẽ tiếp nhận đợt hiện vật đầu tiên, từng bước hoàn thiện để ra mắt công chúng vào năm 2030.
Bảo tàng Đảng Cộng sản Việt Nam không chỉ kể câu chuyện của Đảng, mà còn là nơi mỗi người dân có thể nhìn thấy câu chuyện của chính mình trong suốt một thế kỷ lịch sử của dân tộc.
PGS.TS Phạm Văn Dương.
Với các chuyên gia, mục tiêu cuối cùng của công trình không chỉ là lưu giữ ký ức lịch sử, mà còn là gợi mở suy ngẫm cho hiện tại và tương lai, góp phần bồi đắp niềm tin, truyền cảm hứng cho các thế hệ tiếp nối. PGS.TS Phạm Văn Dương khẳng định, Bảo tàng Đảng Cộng sản Việt Nam không chỉ kể câu chuyện của Đảng, mà còn là nơi mỗi người dân có thể nhìn thấy câu chuyện của chính mình trong suốt một thế kỷ lịch sử của dân tộc.
