Gặp gỡ và trao đổi với Phó Giáo sư, Tiến sĩ Lê Văn Cường, Phó Viện trưởng Viện Xây dựng Đảng, Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh, phóng viên Báo Nhân Dân đã ghi lại một số ý kiến đóng góp thiết thực, nhất là đóng góp nâng cao chất lượng kết nạp đảng viên mới.
Phóng viên: Thưa đồng chí, bồi dưỡng, kết nạp đảng viên mới là nhiệm vụ thường xuyên, có ý nghĩa quan trọng trong công tác xây dựng Đảng. Vậy, Đảng ta đã có những nhận định và đánh giá như thế nào về chất lượng đảng viên mới được kết nạp trong giai đoạn vừa qua?
Phó Giáo sư, Tiến sĩ Lê Văn Cường: Gần đây nhất, tại Hội nghị lần thứ năm, Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XIII đã ban hành Nghị quyết số 21-NQ/TW ngày 16/6/2022 về tăng cường củng cố xây dựng tổ chức cơ sở đảng và nâng cao chất lượng đội ngũ đảng viên trong giai đoạn mới. Nghị quyết nhấn mạnh việc coi trọng chất lượng trong kết nạp đảng viên đồng thời chú trọng việc phát triển đảng trong các đối tượng là đoàn viên thanh niên, công đoàn viên, hội viên ưu tú và những quần chúng tiêu biểu, nhất là ở các vùng khó khăn như miền núi, biên giới, hải đảo, khu vực kinh tế ngoài nhà nước và vùng có đông đồng bào dân tộc thiểu số. Mục tiêu của Nghị quyết phấn đấu tỷ lệ kết nạp đảng viên mới hằng năm trong giai đoạn 2020-2025 đạt từ 3-4% tổng số đảng viên.
Bên cạnh nêu những kết quả đạt được, Nghị quyết trên cũng chỉ ra một số hạn chế như: công tác phát triển đảng viên ở một số nơi còn hạn chế, nặng về số lượng, chưa quan tâm giáo dục lý tưởng cách mạng và rèn luyện, thử thách đối với quần chúng phấn đấu vào Đảng; chất lượng một số đảng viên mới còn hạn chế.
Song song, hằng năm, các tổ chức cơ sở đảng cho đến Tỉnh ủy, Thành ủy và Ban Tổ chức Trung ương cũng đều có đánh giá về công tác kết nạp đảng viên.
Nếu nhìn thuần túy về số lượng, có thể thấy số đảng viên mới được kết nạp tăng lên qua các năm. Cơ cấu về độ tuổi, giới tính, thành phần, tôn giáo, trình độ học vấn… cũng có những chuyển biến theo hướng tích cực, tỷ lệ đảng viên có trình độ đại học, sau đại học tăng. Tuy nhiên, tôi cho rằng, chúng ta cần nhìn thẳng vào thực tế là sự gia tăng về số lượng lại chưa đi đôi với chất lượng đội ngũ đảng viên.
Chất lượng của từng cá nhân hợp thành chất lượng của cả đội ngũ đảng viên. Thực tế, chất lượng đội ngũ đảng viên cũng là vấn đề khó đánh giá hơn so với số lượng hay cơ cấu, bởi chất lượng ẩn bên trong, khó cân đo đong đếm được. Thí dụ như nói về lập trường tư tưởng chính trị vững vàng, kiên định, hay như nói về động cơ, mục đích phấn đấu vào Đảng thì đo đếm như thế nào? Cho nên đây là những khó khăn mang tính khách quan.
Phải thẳng thắn thừa nhận rằng, Điều lệ Đảng đưa ra nhiều quy định nhưng chưa lượng hóa, chủ yếu thiên về định tính, dẫn đến việc đánh giá chất lượng đảng viên còn chưa sát sao, thiếu chính xác.
Một vấn đề đáng chú ý nữa là số lượng đảng viên bị kỷ luật, đảng viên bỏ sinh hoạt đảng, xin ra khỏi đảng vẫn còn khá nhiều. Do đó, khi đánh giá chất lượng đội ngũ đảng viên, cần phân biệt rõ giữa đảng viên bỏ sinh hoạt đảng và đảng viên xin ra khỏi Đảng.
Cần phân biệt một cách rõ ràng, đảng viên bỏ sinh hoạt đảng là người vi phạm các quy định của Đảng, không thực hiện đầy đủ nghĩa vụ như sinh hoạt chi bộ, đóng đảng phí, giữ mối liên hệ với nơi cư trú, thể hiện sự phai nhạt lý tưởng cách mạng… dẫn đến bị kỷ luật, xóa tên trong danh sách đảng viên. Còn đảng viên xin ra khỏi đảng là những người không vi phạm quy định của đảng nhưng do điều kiện công tác, hoàn cảnh cá nhân không cho phép tiếp tục sinh hoạt đảng nên tự nguyện làm đơn xin ra khỏi đảng. Với những trường hợp này, tổ chức đảng cần tôn trọng và thực hiện đầy đủ trách nhiệm theo quy định, trong đó có việc cấp giấy chứng nhận tuổi đảng cho họ.
Việc không phân biệt rõ giữa đảng viên tự bỏ sinh hoạt đảng và đảng viên xin ra khỏi đảng sẽ dẫn đến đánh giá không chính xác, thậm chí đánh đồng giữa người vi phạm kỷ luật đảng với người không vi phạm, từ đó ảnh hưởng đến việc nhìn nhận đúng thực chất chất lượng đội ngũ đảng viên.
Dự thảo Báo cáo tổng kết 15 năm thi hành Điều lệ Đảng (2011-2025) và đề xuất, định hướng bổ sung, sửa đổi Điều lệ Đảng của Ban Chấp hành Trung ương cho thấy, tính đến ngày 31/12/2022, số lượng đảng viên bị xóa tên ra khỏi đảng là hơn 81.600 đảng viên; số đảng viên bị khai trừ là hơn 21.000 đảng viên; xin ra khỏi đảng là hơn 34.000 đảng viên.
Có thể thấy, việc đánh giá chất lượng đội ngũ đảng viên cũng đã được nêu trong Nghị quyết số 21-NQ/TW ngày 16/6/2022 của Ban Chấp hành Trung ương khóa XIII về tăng cường củng cố xây dựng tổ chức cơ sở đảng và nâng cao chất lượng đội ngũ đảng viên trong giai đoạn mới, trong đó đã chỉ rõ cả ưu điểm và hạn chế, yếu kém. Một trong những hạn chế được nêu khá rõ là tình trạng chạy theo số lượng đơn thuần trong công tác kết nạp đảng viên, mà ít chú trọng vào chất lượng.
Hay như trong Báo cáo tổng kết 15 năm thi hành Điều lệ Đảng (2011-2025) và đề xuất, định hướng bổ sung, sửa đổi Điều lệ Đảng của Ban Chấp hành Trung ương cũng đánh giá: từ đầu nhiệm kỳ Đại hội XI (2011) đến tháng 5/2025, toàn Đảng đã kết nạp hơn 2,6 triệu đảng viên. Đa số đảng viên mới kết nạp đều có ý chí rèn luyện tốt, chấp hành nghiêm chỉnh Cương lĩnh chính trị, Điều lệ Đảng, nghị quyết, chỉ thị của Đảng, chính sách, pháp luật của Nhà nước; giữ gìn phẩm chất, đạo đức, lối sống, có ý thức phấn đấu hoàn thành tốt nhiệm vụ được giao, phát huy tốt vai trò tiên phong, gương mẫu, đi đầu trong các hoạt động ở cơ sở và được xét, công nhận đảng viên chính thức đúng thủ tục, quy trình, thời gian quy định.
Thực tiễn ở cơ sở cho thấy thêm, bên cạnh nỗ lực của nhiều tổ chức đảng, một số cấp ủy vẫn chưa quan tâm đúng mức đến công tác phát triển đảng. Có những tổ chức đảng do nôn nóng, dẫn đến việc bỏ qua, xem nhẹ quy định, quy trình kết nạp đảng viên. Việc kết nạp liên tục với số lượng lớn đảng viên trong thời gian ngắn cũng dẫn đến một số trường hợp nhiều quy định bị buông lỏng khiến cho chất lượng đảng viên được kết nạp chưa đáp ứng yêu cầu. Cá biệt, có tổ chức đảng vì chạy theo chỉ tiêu, số lượng, ít chú ý chất lượng cho nên sau khi kết nạp, đảng viên mới thiếu gương mẫu, chưa được quần chúng tin tưởng; thậm chí có những trường hợp đầu năm kết nạp, cuối năm phải xóa tên đảng viên dự bị do không đủ tư cách đảng viên, vi phạm kỷ luật…
Phóng viên: Trước yêu cầu nâng cao năng lực lãnh đạo và sức chiến đấu của tổ chức cơ sở đảng trong bối cảnh mới, theo đồng chí, tiêu chuẩn then chốt khi xem xét kết nạp đảng viên mới là gì?
Phó Giáo sư, Tiến sĩ Lê Văn Cường: Công tác kết nạp đảng viên luôn được coi là nhiệm vụ quan trọng trong công tác xây dựng Đảng. Do đó, tôi cho rằng, chúng ta nên xem xét bỏ chỉ tiêu số lượng thuần túy trong công tác kết nạp đảng viên. Thực chất, việc cứng nhắc ấn định chỉ tiêu đảng viên kết nạp hằng năm đôi khi lại tạo áp lực cho tổ chức đảng cơ sở, dẫn đến tâm lý chạy theo số lượng. Khi kiểm tra, giám sát, cấp trên thường dễ đánh giá qua con số kết nạp, vô hình trung coi việc không đạt chỉ tiêu là hạn chế trong công tác phát triển đảng, trong khi yếu tố chất lượng đảng viên chưa được xem xét thỏa đáng.
Cần nhìn thẳng vào thực tế rằng, đảng viên phải là người tiên phong về lý luận và hành động thực tiễn. Nếu động cơ, mục đích phấn đấu vào Đảng của quần chúng chưa rõ ràng nhưng vẫn cố đưa vào Đảng thì việc kết nạp chỉ mang tính hình thức, đạt về số lượng nhưng không bảo đảm chất lượng.
Cũng phải khẳng định rằng, xem xét bỏ quy định cứng về chỉ tiêu kết nạp đảng viên không đồng nghĩa với việc buông lỏng công tác kết nạp đảng viên. Thực tế cho thấy, sinh hoạt Chi bộ được duy trì thường xuyên; nghị quyết hằng năm của Chi bộ, Đảng bộ cũng đều xác định rõ nhiệm vụ phát triển đảng viên, bồi dưỡng, giúp đỡ quần chúng theo đúng Điều lệ Đảng. Do đó, theo tôi, cấp ủy các cấp cần tăng cường kiểm tra, giám sát việc thực hiện, thay vì áp đặt cứng nhắc chỉ tiêu số lượng, như vậy, sẽ vừa tránh chạy theo số lượng đơn thuần, vừa bảo đảm tính chủ động, thực chất trong công tác kết nạp đảng viên.
Phóng viên: Vậy đồng chí có đề xuất gì trong quy trình bồi dưỡng, thử thách và đánh giá quần chúng ưu tú trước khi kết nạp để vừa chặt chẽ, vừa tạo động lực phấn đấu lâu dài?
Phó Giáo sư, Tiến sĩ Lê Văn Cường: Bên cạnh khâu tạo nguồn kết nạp Đảng viên là quan trọng nhất thì tôi cũng lo lắng khâu đảng viên kết nạp và đang trong thời gian thử thách (đảng viên dự bị) 12 tháng để trở thành đảng viên chính thức. Hằng năm vẫn có hàng nghìn trường hợp bị xóa tên khỏi danh sách đảng viên dự bị, chứng tỏ một bộ phận được kết nạp vào Đảng nhưng có động cơ chưa tốt, không chấp hành quy định, không tiếp tục rèn luyện, cống hiến, không xứng đáng. Điều này đặt ra câu hỏi về chất lượng công tác tạo nguồn và “độ chặt” của khâu kết nạp ban đầu. Chúng ta cần hết sức tránh tình trạng “cửa” kết nạp vào rộng nhưng sau đó lại phải đưa ra khỏi Đảng, gây lãng phí nguồn lực.
Hiện nay, cuộc cách mạng khoa học công nghệ lần thứ tư đang phát triển rất nhanh chóng, đòi hỏi sức trẻ nhanh nhạy và có trình độ học vấn cao cho nên cần chú trọng phát triển đảng viên trong khối sinh viên. Tuy nhiên, hiện số lượng đảng viên mới là sinh viên hằng năm kết nạp còn ít, chưa tương xứng với nguồn lực tiềm năng trong các trường cao đẳng, đại học. Điều này cho thấy công tác phát triển đảng viên trong sinh viên của chúng ta còn yếu, chưa có sự quan tâm đúng mức của tổ chức đảng, tổ chức đoàn trong các trường học. Vì vậy, cần phải có những đột phá để tăng tỷ lệ kết nạp đảng viên sinh viên trước khi ra trường.
Cùng đó, số lượng đảng viên sinh viên đạt tỷ lệ thấp còn là do bất cập về tính liên tục trong quá trình xem xét kết nạp vào Đảng. Do cần có thời gian theo dõi, bồi dưỡng, nên việc công nhận cảm tình Đảng và tiến hành thủ tục kết nạp vào Đảng của sinh viên thường được thực hiện vào 2 năm cuối, khi sinh viên các trường đại học, cao đẳng có đủ “độ chín” để các tổ chức đoàn thể, cấp ủy đánh giá và đưa vào nguồn phát triển đảng viên. Nhưng điều này cũng đồng nghĩa với việc trong nhiều trường hợp, sau khi hoàn tất hồ sơ, thủ tục kết nạp, sinh viên đã tốt nghiệp và ra trường, không kịp thời gian để được xem xét, quyết định kết nạp tại trường, hoặc có sinh viên chỉ kịp kết nạp tại trường nhưng thời gian dự bị là phải chuyển đi nơi khác (về địa phương hoặc tổ chức, cơ quan, đơn vị sinh viên đó công tác, lao động). Trong quá trình chuyển đổi đó, để tiếp tục theo dõi, nhiều sinh viên gặp vướng mắc trong khâu tiếp nhận, gây ảnh hưởng đến tâm lý cũng như động lực phấn đấu của họ.
Thêm vào đó, hiện, theo Quy chế đào tạo trình độ đại học, đa số sinh viên được đào tạo theo tín chỉ và chủ yếu tập trung cho việc học tập nên ít có thời gian tham gia hoạt động phong trào, đoàn thể; từ đó, dẫn đến khó khăn trong việc phát hiện nhân tố tích cực, tiêu biểu để tạo nguồn phát triển đảng viên. Một số trường có quy định cụ thể về tiêu chuẩn kết nạp đảng viên. Nhiều sinh viên có học lực tốt, nhưng chưa đạt yêu cầu về kết quả rèn luyện, tham gia công tác đoàn, hội hoặc ngược lại, nên chưa được giới thiệu học cảm tình Đảng và xem xét kết nạp vào Đảng.
Ngoài đối tượng là sinh viên, nguồn phát triển đảng viên trong công nhân, người lao động tại doanh nghiệp, nhất là khu vực ngoài nhà nước, cũng rất dồi dào nhưng chưa được khai thác hiệu quả. Trong bối cảnh kinh tế thị trường, áp lực mưu sinh khiến nhiều người lao động ít có điều kiện tham gia sinh hoạt tổ chức. Cũng phải thấy rằng, các quy định hiện hành đã mở rộng vai trò giới thiệu quần chúng ưu tú thông qua các tổ chức Công đoàn, tạo điều kiện thuận lợi hơn cho công tác phát triển đảng viên trong doanh nghiệp. Do vậy, chúng ta cần quan tâm hơn nữa để phát triển đảng viên trong công nhân, cán bộ quản lý trong doanh nghiệp, khu vực ngoài nhà nước. Thực tế cho thấy, ở những doanh nghiệp mà chủ doanh nghiệp là đảng viên thì tổ chức đảng ở đó rất phát triển và được quan tâm đúng mức.
Phóng viên: Vai trò, trách nhiệm của chi bộ và đảng viên được phân công giúp đỡ quần chúng ưu tú cần được phát huy ra sao để bảo đảm kết nạp đúng người, đúng tiêu chuẩn, đúng quy trình, thưa đồng chí?
Phó Giáo sư, Tiến sĩ Lê Văn Cường: Tôi cho rằng, vai trò, trách nhiệm của chi bộ và đảng viên được phân công giúp đỡ quần chúng ưu tú là rất quan trọng. Chi bộ là tế bào của Đảng, là hạt nhân lãnh đạo chính trị ở cơ sở. Sinh thời, Chủ tịch Hồ Chí Minh căn dặn: “Để lãnh đạo cách mạng, Đảng phải mạnh. Đảng mạnh là do chi bộ tốt. Chi bộ tốt là do đảng viên đều tốt". Vì vậy, trách nhiệm của chi bộ trong công tác phát triển đảng viên, trong đó có kết nạp đảng viên mới, đã được Điều lệ Đảng quy định rất rõ và cần được thực hiện nghiêm túc.
Thực tiễn lịch sử cho thấy, sức lan tỏa của tổ chức đảng bắt nguồn từ vai trò tiên phong, gương mẫu của đảng viên. Do đó, việc nêu gương không chỉ là trách nhiệm của cán bộ lãnh đạo, mà là yêu cầu đối với mọi đảng viên. Quy định về nêu gương đã quy định rõ: cấp trên làm gương cho cấp dưới, cấp ủy làm gương cho đảng viên và đảng viên làm gương cho quần chúng. Nếu đảng viên không thực sự gương mẫu, không những không tạo được sức hút đối với quần chúng mà còn làm suy giảm uy tín, ảnh hưởng đến phong trào. Trong công tác kết nạp đảng viên cũng vậy, nếu đảng viên đi trước không làm gương thì khó tạo được động lực phấn đấu cho quần chúng.
Sức lan tỏa của tổ chức đảng bắt nguồn từ vai trò tiên phong, gương mẫu của đảng viên. Do đó, việc nêu gương không chỉ là trách nhiệm của cán bộ lãnh đạo, mà là yêu cầu đối với mọi đảng viên.
Với hơn 106 triệu dân, cả nước hiện có hơn 5,5 triệu đảng viên, chiếm tỷ lệ không lớn trong tổng dân số. Tuy nhiên, mối quan hệ máu thịt giữa Đảng với dân tộc, giữa Đảng với nhân dân, được hun đúc qua thực tiễn cách mạng với tinh thần “đảng viên đi trước, làng nước theo sau”, đã tạo nên niềm tin sâu sắc để nhân dân trìu mến gọi Đảng là “Đảng ta”, dù không phải tất cả nhân dân đều là đảng viên.
Điều này càng khẳng định giá trị từ sức mạnh của những tấm gương sống, đúng như lời Chủ tịch Hồ Chí Minh từng nói: “Một tấm gương sống còn có giá trị hơn một trăm bài diễn văn tuyên truyền”. Trong suốt tiến trình cách mạng, xây dựng và bảo vệ Tổ quốc, từ trong chiến đấu đến đời sống thường nhật, nhiều tấm gương đảng viên đã lan tỏa mạnh mẽ, đi vào lòng người, tạo nên sức mạnh to lớn cho tổ chức Đảng.
Có lúc, có nơi chúng ta hiểu sai, hiểu chưa đúng về nêu gương là chỉ yêu cầu với các đảng viên có chức, có quyền còn đảng viên thường thì không nhưng mọi người quên mất cụm từ “trước hết là” nên chỉ tập trung vào đối tượng đảng viên cấp cao. Văn bản số 144-QĐ/TW, ngày 9/5/2024 của Bộ Chính trị quy định chuẩn mực đạo đức cách mạng của cán bộ, đảng viên giai đoạn mới đã thông tin rõ ràng hơn về việc tất cả phải nêu gương, trong đó, cấp trên làm gương cho cấp dưới, cấp ủy làm gương cho đảng viên, đảng viên làm gương cho quần chúng.
Phóng viên: Để nâng cao chất lượng công tác kết nạp đảng viên, theo đồng chí cần tập trung vào những giải pháp cụ thể nào?
Phó Giáo sư, Tiến sĩ Lê Văn Cường: Tôi cho rằng, giải pháp đầu tiên để nâng cao chất lượng công tác kết nạp đảng viên là phải làm tốt công tác nhận thức, tư tưởng, bởi “tư tưởng mà không thông thì vác bình tông cũng nặng”. Cần trả lời thuyết phục cho quần chúng câu hỏi cốt lõi là vào Đảng để làm gì? Khi hiểu rõ ý nghĩa, lợi ích của việc vào Đảng, quần chúng sẽ thấy đây không chỉ là niềm vinh dự, tự hào mà còn là cơ hội để thăng tiến, để phát triển, được rèn luyện, trưởng thành, được bảo đảm các quyền theo Điều lệ Đảng, được tham gia các hoạt động, cống hiến và được xã hội ghi nhận... Nếu không làm rõ được điều này, việc thu hút quần chúng phấn đấu vào Đảng sẽ khó đạt hiệu quả.
Giải pháp thứ hai là tiếp tục hoàn thiện thể chế, tức là các quy định về kết nạp đảng viên phải ngắn gọn, cô đọng, rõ ràng, dễ thực hiện và dễ đánh giá. Thực tiễn cho thấy, nhiều khái niệm trong Điều lệ Đảng còn mang tính định tính, như “tư cách đảng viên”, dẫn đến cách hiểu và áp dụng không thống nhất giữa các tổ chức đảng. Do đó, cần cụ thể hóa tiêu chí, tiêu chuẩn phù hợp với từng vùng, từng đối tượng, bám sát sự vận động của thực tiễn, nhất là về trình độ học vấn ở vùng sâu, vùng xa, khu vực đặc thù, bảo đảm tính chặt chẽ nhưng không cứng nhắc.
Giải pháp thứ ba là nâng cao hiệu quả tổ chức thực hiện. Không quy định cứng về mặt chỉ tiêu số lượng kết nạp đảng viên, song cấp trên phải thường xuyên đôn đốc, kiểm tra cấp dưới trong việc thực hiện nhiệm vụ phát triển kết nạp đảng viên ở cơ sở. Nơi nào có nguồn mà không kết nạp được thì phải phân tích rõ nguyên nhân, làm rõ trách nhiệm, tránh tình trạng buông lỏng hoặc hình thức. Chất lượng đảng viên là yêu cầu hàng đầu nhưng số lượng cũng là yếu tố quan trọng, cần được đặt trong mối quan hệ hài hòa, hợp lý.
Giải pháp thứ tư là tăng cường kiểm tra, giám sát, sơ kết, tổng kết, rút kinh nghiệm về công tác kết nạp đảng viên. Thông qua kiểm tra, kịp thời phát hiện những mô hình hay, cách làm hiệu quả để nhân rộng điển hình; đồng thời chấn chỉnh, nhắc nhở những nơi làm chưa tốt. Trường hợp có vi phạm phải xử lý kỷ luật nghiêm minh, đúng quy định, bảo đảm nguyên tắc không có vùng cấm, không có ngoại lệ.
Thực hiện đồng bộ các giải pháp này sẽ tạo chuyển biến thực chất trong công tác phát triển đội ngũ đảng viên, nâng cao chất lượng kết nạp đảng viên, đáp ứng yêu cầu xây dựng Đảng trong giai đoạn mới.
Phóng viên: Xin trân trọng cảm ơn đồng chí!
